होमपेज / विचार
नेपालमा सेयर बजारबारे दुईवटा विपरीत धारणा निकै लोकप्रिय छन्। एकथरीका लागि सेयर बजार सम्पत्ति निर्माण गर्ने अवसर हो भने अर्काथरीका लागि यो ‘जुवा’ हो। बजार बढ्दा धेरै मानिस लगानीकर्ता बन्न चाहन्छन्, बजार घट्दा त्यही बजारलाई ठगी, जुवा र सट्टेबाजीको थलो भन्न थाल्छन्। तर वास्तविकता यी दुई अतिवादी धारणाभन्दा फरक छ।
सेयर बजार आफैं जुवा होइन। तर ज्ञान, अनुसन्धान र जोखिम व्यवस्थापनबिना गरिएको सेयर कारोबार जुवाजस्तै बन्न सक्छ।
नेपालको पुँजी बजार अहिले पनि विकासशील अवस्थामा छ। नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) नेपालको मुख्य संगठित धितोपत्र कारोबार गर्ने बजार हो र यसको सञ्चालन, नियमन तथा लगानीकर्ता संरक्षणमा नेपाल धितोपत्र बोर्ड (SEBON), ब्रोकर, CDSC तथा अन्य बजार पूर्वाधार संस्थाहरूको भूमिका छ। SEBON ले हालै नेपालको पुँजी बजार विकास मार्गचित्र २०८३ र आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पुँजी बजार नीति सार्वजनिक गरेको छ, जसले बजार विकास तथा लगानीकर्ता हित संरक्षणलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ। तर प्रश्न अझै बाँकी छ—NEPSE कति पारदर्शी, कति प्रभावकारी र कति लगानीकर्तामैत्री छ?
बजार कम्पनीको मूल्यले चल्छ कि मानिसको मनोविज्ञानले?
सिद्धान्ततः कुनै कम्पनीको सेयर मूल्य कम्पनीको वास्तविक आर्थिक अवस्था, नाफा, भविष्यको सम्भावना, व्यवस्थापन, उद्योगको अवस्था र माग–आपूर्तिबाट प्रभावित हुनुपर्छ। तर व्यवहारमा बजार केवल तथ्यांकले चल्दैन।
मानिसको भावना पनि बजारको ठूलो शक्ति हो।
बजार बढ्दै गर्दा लगानीकर्तामा आशावाद बढ्छ। ‘अब अझै बढ्छ’ भन्ने अपेक्षाले खरिद बढाउँछ। खरिद बढेपछि मूल्य बढ्छ। मूल्य बढेपछि अरू मानिस पनि बजार प्रवेश गर्छन्। यसरी एउटा सकारात्मक चक्र बन्छ। तर बजार घट्दा ठीक उल्टो हुन्छ।
मूल्य घट्छ → डर बढ्छ → बिक्री बढ्छ → मूल्य अझ घट्छ → डर अझ बढ्छ। यसलाई herd behaviour अर्थात् भीड मनोविज्ञान भन्न सकिन्छ। नेपालको सेयर बजारमा investor sentiment, overconfidence, loss aversion, overreaction र herd behaviour जस्ता मनोवैज्ञानिक पक्षले मूल्यमा प्रभाव पार्न सक्ने विषयमा अध्ययनहरू पनि भएका छन्।
त्यसैले कहिलेकाहीँ बजारमा कम्पनीको वास्तविक वित्तीय अवस्था परिवर्तन नभए पनि सेयर मूल्यमा ठूलो परिवर्तन देखिन्छ।
सामाजिक सञ्जाल : सूचना कि भ्रमको कारखाना?
आजको लगानीकर्ताले कम्पनीको वार्षिक प्रतिवेदन मात्र पढ्दैन। Facebook, YouTube, TikTok, Messenger, Viber र विभिन्न online groups पनि उसको सूचना स्रोत बनेका छन्। एउटा ‘bullish’ पोस्टले सयौँ लगानीकर्तालाई खरिदतर्फ लैजान सक्छ। एउटा नकारात्मक हल्लाले त्यही लगानीकर्तालाई बिक्रीतर्फ धकेल्न सक्छ। समस्या सामाजिक सञ्जाल हुनु होइन। समस्या हो—सूचना र अफवाह छुट्याउन नसक्नु। ‘यो कम्पनी अब १००० पुग्छ।’ ‘फलानो समूहले यो सेयर उठाउँदैछ।’ ‘भोलि positive news आउँदैछ।’ ‘यो कम्पनीको right share आउँदैछ।’
यस्ता अपुष्ट सूचनाका आधारमा सेयर किन्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएमा लगानी अनुसन्धानमा आधारित नभई भीडको पछि लाग्ने निर्णय बन्छ। त्यसपछि सेयर बजार लगानीभन्दा सट्टेबाजी जस्तो देखिन थाल्छ।
किन मानिसहरू सेयर बजारलाई ‘जुवा’ भन्छन्?
यसका केही कारण छन्।
पहिलो—छिटो पैसा कमाउने मानसिकता
धेरै नयाँ लगानीकर्ता कम्पनीको व्यवसाय बुझेर पाँच वर्ष लगानी गर्नेभन्दा पाँच दिनमै पैसा दोब्बर बनाउने अपेक्षासहित बजार प्रवेश गर्छन्।
दोस्रो—हल्लामा कारोबार
कम्पनीको नाफा, EPS, net worth, debt, cash flow वा management नहेरी अरूले किनेको देखेर किन्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।
तेस्रो—अत्यधिक trading
बारम्बार खरिद–बिक्री गर्दा brokerage, tax तथा अन्य लागत बढ्छ। हरेक trade नाफादायक हुन्छ भन्ने छैन।
चौथो—ऋण लिएर सट्टेबाजी
आफ्नो क्षमता भन्दा बढी ऋण लिएर सेयर बजारमा प्रवेश गर्दा बजार घट्दा आर्थिक समस्या गम्भीर हुन सक्छ।
पाँचौँ—loss स्वीकार नगर्ने मानसिकता
सेयर घटेपछि ‘अब त बढिहाल्छ’ भनेर अनिश्चित समयसम्म घाटाको सेयर समातेर बस्ने र बढेको सेयर अत्यन्त छिटो बेच्ने प्रवृत्तिले पनि समस्या बढाउँछ।
तर trading खराब कुरा होइन
Trading लाई नै गलत भन्नु पनि अर्को अतिवाद हो। व्यवस्थित रूपमा गरिएको trading ले बजारमा liquidity सिर्जना गर्छ। खरिदकर्ता र बिक्रीकर्ताबीच कारोबार हुन सकेन भने बजार प्रभावकारी हुँदैन। एक लगानीकर्ताले आज सेयर बेच्न पाउँछ भने अर्कोले त्यही सेयर किन्न पाउँछ। त्यसैले सक्रिय trader हरू पनि बजारको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्। Trading बाट केही लगानीकर्ताले आफ्नो आयको अतिरिक्त स्रोत बनाउन सक्छन्। तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण शब्द छ—व्यवस्थित। Trading लाई व्यवसायजस्तो सञ्चालन गर्नुपर्छ, जुवाजस्तो होइन।
Trading बाट के फाइदा हुन्छ?
१. तरलता
सक्रिय कारोबारले बजारमा liquidity बढाउँछ।
२. मूल्य निर्धारण
खरिद–बिक्रीको निरन्तर प्रक्रियाबाट बजार मूल्य निर्माण हुन्छ।
३. रोजगारी र आर्थिक गतिविधि
ब्रोकर, analyst, portfolio manager, merchant banker, research संस्था, software provider लगायतका क्षेत्रमा आर्थिक गतिविधि बढ्छ।
४. व्यक्तिगत सम्पत्ति निर्माण
दीर्घकालीन रूपमा राम्रो कम्पनीमा लगानी गर्ने लगानीकर्ताले capital gain र dividend दुवैबाट सम्पत्ति निर्माण गर्न सक्छ।
५. कम्पनीका लागि पूँजी
सेयर बजारको मुख्य उद्देश्य नै कम्पनीलाई जनताबाट पूँजी जुटाउने अवसर दिनु हो। यसरी हेर्दा सेयर बजार केवल ‘सेयर किनबेच गर्ने ठाउँ’ होइन। यो बचतलाई लगानीमा रूपान्तरण गर्ने आर्थिक संयन्त्र हो।
समस्या NEPSE मा मात्र छ?
सबै दोष NEPSE लाई दिनु पनि सही होइन। बजारमा लगानीकर्ताको व्यवहार, कम्पनीको governance, broker को सेवा, नियामकको क्षमता, राजनीतिक वातावरण, मौद्रिक नीति, बैंकिङ प्रणाली, ब्याजदर, liquidity र सूचना प्रवाह सबैको प्रभाव हुन्छ।
तर यसको अर्थ NEPSE र नियामक निकाय जिम्मेवार छैनन् भन्ने होइन। बरु बजारको विकाससँगै नियामक प्रणाली अझ बलियो हुनुपर्छ।
सरकार र नियामकले के गर्नुपर्छ?
१. लगानीकर्ताको पैसा सुरक्षित हुने प्रणाली
लगानीकर्ताले ब्रोकरलाई पैसा वा सेयर दिँदा त्यो रकम तथा सम्पत्ति सुरक्षित रहने प्रणाली अझ बलियो बनाउनुपर्छ। ब्रोकरको वित्तीय अवस्था, client fund segregation र risk management को नियमित निगरानी आवश्यक छ।
२. बजार हेरफेरमा कडा कारबाही
कुनै समूहले कृत्रिम रूपमा सेयरको मूल्य बढाउने, घटाउने वा कारोबारको भ्रम सिर्जना गर्ने प्रयास गर्छ भने त्यसलाई कडा कारबाही हुनुपर्छ। Manipulation नियन्त्रण नगरी स्वस्थ बजार निर्माण हुँदैन।
३. Insider trading नियन्त्रण
कम्पनीभित्रको गोप्य सूचना पहिले नै थाहा पाएर कारोबार गर्ने प्रवृत्ति बजारको निष्पक्षताविरुद्ध हो। त्यसैले insider trading सम्बन्धी निगरानी र अनुसन्धान क्षमता बढाउनुपर्छ।
४. कम्पनीको सूचना समयमै र समान रूपमा
कम्पनीले महत्वपूर्ण सूचना बजारमा सार्वजनिक गर्दा सबै लगानीकर्ताले एकै समयमा पहुँच पाउने व्यवस्था बलियो हुनुपर्छ। कसैले पहिला सूचना पाउने र अरूले पछि थाहा पाउने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ।
५. Financial literacy
नेपालमा financial literacy लाई विद्यालय र विश्वविद्यालयको तहदेखि नै प्राथमिकता दिनुपर्छ। SEBON ले २०२६ मा Global Money Week लगायतका कार्यक्रममार्फत पूँजी बजारसम्बन्धी वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ। यस्ता कार्यक्रमलाई काठमाडौं केन्द्रित नभई प्रदेश र स्थानीय तहसम्म पुर्याउन आवश्यक छ।
६. नयाँ लगानीकर्ताका लागि ‘Investor Protection Fund’ अझ प्रभावकारी बनाउने
लगानीकर्ताले आफ्नो गल्तीबाट भएको घाटाको क्षतिपूर्ति पाउनुपर्छ भन्ने होइन। तर broker failure, fraud, misappropriation वा प्रणालीगत समस्या जस्ता अवस्थामा निश्चित सुरक्षा संयन्त्र आवश्यक हुन्छ। यसले बजारप्रति विश्वास बढाउँछ।
७. बजारको प्रविधि आधुनिक बनाउने
आजको लगानीकर्ता real-time information चाहन्छ। NEPSE को trading system, data dissemination, API, market depth, corporate disclosure र surveillance system अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार आधुनिक बनाउन आवश्यक छ।
प्रविधि कमजोर भयो भने बजारप्रतिको विश्वास कमजोर हुन्छ।
८. बजारको आकार बढाउनुपर्छ
नेपालको पुँजी बजार अझै सीमित कम्पनी र सीमित वित्तीय साधनमा केन्द्रित छ। सरकार तथा नियामकले—
जस्ता क्षेत्रमा क्रमिक विकास गर्नुपर्छ। बजारमा लगानीका विकल्प बढेपछि एउटै समूह वा केही कम्पनीमा अत्यधिक निर्भरता कम हुन्छ।
९. IPO लाई ‘लटरी’ बन्न नदिने
नेपालमा IPO लाई धेरै मानिसले लगानीभन्दा पनि ‘१० कित्ता पर्यो भने पैसा कमाइन्छ’ भन्ने मानसिकताबाट हेर्ने गरेका छन्। IPO पूँजी बजार प्रवेशको राम्रो माध्यम हो।vतर IPO परेको मात्र कारण कम्पनी राम्रो हुन्छ भन्ने होइन।IPO पनि लगानी नै हो—लटरी होइन। त्यसैले IPO अघि कम्पनीको व्यवसाय, financial statements, risk factors र valuation बुझ्ने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ।
१०. Investor grievance को छिटो समाधान
लगानीकर्ताले समस्या पर्दा कहाँ जाने? कसलाई उजुरी गर्ने? कति समयमा समाधान हुन्छ? यसबारे स्पष्ट र digital grievance system आवश्यक छ।
SEBON ले हाल grievances का लागि hotline र email लगायतका माध्यम उपलब्ध गराएको छ। अब त्यसलाई अझ छिटो, पारदर्शी र tracking सहितको digital प्रणालीमा विस्तार गर्न सकिन्छ।
सरकारको अर्को ठूलो जिम्मेवारी : बजारलाई कृत्रिम रूपमा चलाउन नखोज्नु
सरकारले बजार बढाउन खोज्नु हुँदैन। त्यसैगरी बजार घट्दा राजनीतिक लोकप्रियताका लागि अनावश्यक हस्तक्षेप गर्नु पनि उचित हुँदैन। सरकारको भूमिका हुनुपर्छ—
निष्पक्ष बजार बनाउने, नियम लागू गर्ने र लगानीकर्ताको अधिकार सुरक्षित गर्ने।
बजारले आफ्नो आर्थिक आधारअनुसार मूल्य निर्धारण गर्न पाउनुपर्छ।
लगानीकर्ताले पनि आफ्नो जिम्मेवारी स्वीकार्नुपर्छ
लगानीकर्ता संरक्षण भनेको लगानीकर्तालाई घाटा हुनै नदिने व्यवस्था होइन। Risk-free investment भन्ने कुरा सेयर बजारमा हुँदैन। सरकारले लगानीकर्तालाई fraud, manipulation र systemic failure बाट जोगाउनुपर्छ।
तर कम्पनीको व्यापार खराब भयो, नाफा घट्यो वा बजार मूल्य घट्यो भने प्रत्येक घाटाको जिम्मेवारी सरकार वा नियामकले लिन सक्दैन।
लगानीकर्ताले पनि— अनुसन्धान गर्ने, diversification गर्ने, ऋणको जोखिम बुझ्ने, आफ्नो risk capacity अनुसार लगानी गर्ने र अफवाहको पछि नलाग्ने जिम्मेवारी लिनुपर्छ।
अन्ततः—NEPSE जुवा होइन, तर जुवाजस्तो बनाउन सकिन्छ
सेयर बजार आफैं जुवा होइन। ज्ञानबिना गरिएको speculation जुवाजस्तो हुन्छ। कम्पनी नबुझी किन्नु जुवाजस्तो हुन्छ। हल्लाको भरमा किन्नु जुवाजस्तो हुन्छ। ऋण लिएर अन्धाधुन्ध कारोबार गर्नु जुवाजस्तो हुन्छ। अरूले कमाए भनेर आफू पनि तुरुन्त कमाउन खोज्नु जुवाजस्तो हुन्छ। तर कम्पनीको व्यवसाय बुझेर, financial statements अध्ययन गरेर, valuation हेरेर, जोखिम व्यवस्थापन गरेर र दीर्घकालीन उद्देश्यका साथ लगानी गर्नु आर्थिक लगानी हो। त्यसैले नेपालको बहस अब— “सेयर बजार जुवा हो कि होइन?” मा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। बहस यस्तो हुनुपर्छ— “नेपालको सेयर बजारलाई कसरी पारदर्शी, प्रतिस्पर्धी, प्रविधिमैत्री र लगानीकर्तामैत्री बनाउने?”
नेपालको पुँजी बजार विकासका लागि हालै सार्वजनिक गरिएको SEBON को Capital Market Development Blueprint 2083 ले पनि बजार विकास, वित्तीय साक्षरता र लगानीकर्ता हित संरक्षणलाई प्राथमिकताका रूपमा अघि सारेको छ। अब त्यसलाई कागजबाट व्यवहारमा उतार्ने समय हो। किनभने स्वस्थ सेयर बजार केवल लगानीकर्ताको सम्पत्ति बढाउने माध्यम होइन।
यो उद्योगलाई पूँजी दिने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, बचतलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा पुर्याउने र समग्र अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउने आधार हो। र अन्ततः एउटा कुरा स्पष्ट छ— लगानीकर्तालाई बजारबाट डराउने होइन, बजार बुझेर लगानी गर्ने वातावरण राज्यले बनाइदिनुपर्छ।
