सुर्खेत । भारतको उडिसा राज्यस्थित भुवनेश्वरमा ‘ग्रासरूट एण्ड फ्रुगल इनोभेसन इन इमर्जिङ इकोनोमीज’ शीर्षकको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन शुक्रबार सम्पन्न भएको छ । भारतको बिरला ग्लोबल युनिभर्सिटी र नेपालको मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय, सुर्खेतको सहकार्यमा आयोजित सम्मेलनको विभिन्न अनुसन्धान र प्रस्तुतीकरण सहित समापन भएको हो ।

सम्मेलनको उद्घाटन अतिथि मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका उपकुलपति प्रा. डा. ध्रुवकुमार गौतमले पानसमा बत्ती बालेर गर्नुभएको थियो। सम्मेलनका संयोजक डा. सुवेन्दु कुमार प्रतिहारीले स्वागत मन्तव्य प्रस्तुत गर्दै सम्मेलनको मूल विषय “उदीयमान अर्थतन्त्रहरूमा आधारभूत र मितव्ययी नवप्रवर्तन” का बारेमा परिचय दिनुभएको थियो।

स्क्यानएक्स्ट साइन्टिफिक टेक्नोलोजिज प्रा. लि. का संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत रजत वर्धनले कृषि र मानव जीवन दुवैलाई धान्न माटोको महत्त्वलाई जोड दिनुभएको थियो। उहाँले सस्तो र प्रभावकारी माटो परीक्षण प्रविधिहरू विकास गर्ने आवश्यकतामा जोड दिँदै यसलाई विकसित भारतको व्यापक दृष्टिकोणसँग पनि जोड्नुभएको थियो।

आईआईएम अहमदाबादका मार्केटिङ प्रोफेसर प्रा. डा. आनन्द कुमार जैस्वालले मितव्ययी नवप्रवर्तनको महत्त्वलाई स्पष्ट पार्दै उदीयमान अर्थतन्त्रहरूमा नवप्रवर्तन गर्दा मूल्य र कार्यसम्पादन बीच उचित सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउनु भएको थियो। उहाँले चन्द्रयान–३ जस्ता उदाहरणहरू प्रस्तुत गर्नु भएको थियो।

सम्मेलनका प्रमुख अतिथि मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय, सुर्खेत, नेपालका उपकुलपति प्रा. डा. ध्रुव कुमार गौतमले प्रयोगशालामा उत्पादित ज्ञानलाई समाजसम्म रूपान्तरण गर्ने आवश्यकताबारे प्रकाश पार्नुभयो। उहाँले शैक्षिक अनुसन्धान अन्ततः समाजका आवश्यकताहरूलाई सम्बोधन गर्ने हुनुपर्नेमा जोड दिँदै अनुसन्धान र व्यवहारिक प्रयोगबीचको दूरी कम गर्ने दायित्व शैक्षिक संस्थाहरूको भएको बताउनुभएको थियो।

त्यसै गरी बिरला ग्लोबल विश्वविद्यालयका उपकुलपति प्रा. डा. कुलभूषण बलूनीले आधारभूत स्तरका नवप्रवर्तनलाई प्रवर्द्धन गर्ने पहलहरू तथा तिनले जनजीवनमा ल्याउने परिवर्तनबारे चर्चा गर्नुभएको थियो । उहाँले नेपालमा सञ्चालन भइरहेको खोज समाज जस्ता समुदायमा आधारित पहलहरूको माध्यमबाट दिगोपन प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने आवश्यकतामा पनि जोड दिनु भएको थियो ।

उद्घाटन सत्रमा बिरला ग्लोबल विश्वविद्यालय र मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय, नेपालबीच समझदारी पत्र आदान–प्रदान कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो भने उद्घाटन सत्रको धन्यवाद ज्ञापन सम्मेलन संयोजक डा. परिमल कुमार ले गर्नु भएको थियो।

उद्घाटन सत्रपछि “समावेशी तथा दिगो विकासका लागि आधारभूत र मितव्ययी नवप्रवर्तनको विस्तार” विषयमा पहिलो प्यानल छलफल आयोजना गरिएको थियो। यस सत्रको अध्यक्षता तथा सञ्चालन विवेकानन्द केन्द्र, भुवनेश्वरका निर्देशक तथा टीसीएसका पूर्व उपाध्यक्ष डा. सन्तोष मोहन्तीले गर्नुभएकाे थियाे। उहाँले नवप्रवर्तनका मुख्य आयामहरू विस्तार, दिगोपन, विकास र आधारभूत स्तरको सहभागिताका बारेमा प्रकाश पार्नुभएकाे थियाे।

प्यानल सदस्य डा. रजत वर्धनले “मेड इन भारत” नवप्रवर्तनलाई अघि बढाउन डेटा–आधारित दृष्टिकोण तथा आयामगत विश्लेषण अपनाउनुपर्ने आवश्यकता उल्लेख गर्नुभयो। उहाँले असफलताप्रति सहानुभूतिपूर्ण दृष्टिकोण अपनाउँदै रोजगार खोज्नेभन्दा रोजगार सिर्जना गर्ने मानसिकता विकास गर्नुपर्ने सुझाव दिनुभयो।

अर्का प्यानल सदस्य वाधवानी फाउन्डेसनका कार्यकारी उपाध्यक्ष श्री राजीव वारियरले सूक्ष्म उद्यमशीलता र मितव्ययी उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँदै २३३ विद्यार्थीहरूले ८३ वटा नवप्रवर्तनात्मक विचारहरू विकास गरेको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुभयो। प्रा. डा. आनन्द कुमार जैस्वालले परम्परागत प्रणालीलाई चुनौती दिनुपर्ने र आफूले “असन्तुष्टि सन्तुलन” को अवस्थालाई भङ्ग गर्नुपर्ने आवश्यकता उल्लेख गर्नुभयो। उहाँले मितव्ययी नवप्रवर्तनलाई केवल जुगाड नवप्रवर्तन भनेर मात्र नसम्झन आग्रह गर्दै सामाजिक उद्यमशीलतालाई प्रवर्द्धन गर्न प्रेरित गर्नुभयो।

एनआरडिसी, आउटरीच कार्यालय, भुवनेश्वरका वरिष्ठ क्षेत्रीय प्रबन्धक तथा प्रमुख डा. विजय कुमारले बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार तथा पेटेन्टमार्फत नवप्रवर्तनको संरक्षणको महत्त्वलाई जोड दिनुभयो। साथै आधुनिक विश्वमा नवप्रवर्तन प्रविधि–आधारित मात्र नभई बजार–आधारित पनि हुनुपर्ने उल्लेख गर्नुभयो।

दोस्रो प्यानल छलफल “जलवायु–स्मार्ट कृषि अर्थतन्त्र: भावी मार्ग” विषयमा आयोजित भएको थियो। यस सत्रको अध्यक्षता तथा सञ्चालन सिवाईएसडी, भुवनेश्वरका सह–संस्थापक श्री जगदानन्द ले गर्नुभयो। उहाँले माटोको स्वास्थ्य सुधार, बीउ प्रणाली र जैविक विविधता संरक्षणको आवश्यकता औँल्याउनुभयो।

प्यानल सदस्य एनआरएम विशेषज्ञ श्री विद्याधर महाराणाले जलवायु–स्मार्ट कृषिका तीन मुख्य आधारहरू उत्पादकता, अनुकूलन र न्यूनीकरण का बारेमा चर्चा गर्नुभयो। अर्की प्यानल सदस्य श्रीमती शैलाबाला पाण्डाले भारतको करिब एक तिहाइ भू-भाग वन क्षेत्र भएको उल्लेख गर्दै वन स्रोतहरूको दिगो व्यवस्थापनका लागि समुदायको सहभागिता अत्यन्त आवश्यक रहेको बताउनुभयो।

श्री सुशान्त शेखर चौधरीले ओडिशा मिलेट मिशनको उदाहरण प्रस्तुत गर्दै पोषण सुरक्षा तथा दिगो कृषि प्रणाली सुदृढीकरणमा यसको भूमिकाबारे चर्चा गर्नुभयो। सिवाईएसडी का क्षेत्रीय संयोजक श्री रमेशचन्द्र स्वाइन ले स्थानीय गैरसरकारी संस्था तथा सामुदायिक संगठनहरूको प्रयोग गरी जीविकोपार्जनका अवसरहरू विस्तार गर्नुपर्ने र समुदाय–आधारित कृषि प्रणालीलाई सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउनुभयो।

जज बिजनेस स्कूल, केम्ब्रिज विश्वविद्यालय, बेलायतका मार्केटिङ प्रोफेसर जयदीप प्रभुलेले लीन अपरेसनले प्रभावकारी कार्यान्वयन, उद्देश्यपरकता, अनुकूलनशीलता र दीर्घकालीनता मार्फत जुगाड को अवधारणालाई प्रतिबिम्बित गर्ने बताउनुभयो। यस्तो दृष्टिकोणले संस्थाहरूमा मितव्ययी, लचिलो र समावेशी नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने निष्कर्ष उहाँले प्रस्तुत गर्नुभयो।

लोयोला मेरीमाउन्ट विश्वविद्यालय, लस एन्जलस, अमेरिकाका मार्केटिङ तथा व्यवसाय कानुन प्रा.डा. मधु विश्वनाथनलेले जीविकोपार्जनमुखी बजारहरूका लागि चित्रात्मक सोच र क्रमिक तर्क आवश्यक रहेको बताउनुभयो। उहाँले यस्तो प्रक्रियाले “अनुसन्धानभन्दा अनुसन्धानकर्तालाई नै रूपान्तरण गर्छ” भन्ने धारणा प्रस्तुत गर्दै क्षेत्रीय अनुभवले अनुसन्धानकर्ताको दृष्टिकोणमा गहिरो परिवर्तन ल्याउने उल्लेख गर्नुभयो।

अर्ल भि. स्नाइडर इनोभेसन म्यानेजमेन्ट सेन्टर, सिराक्युज युनिभर्सिटी, अमेरिका का निर्देशक प्रा. डा. एस. पी. राज ले अभ्यास–आधारित पाठ्यक्रम संरचनाले परम्परागत शैक्षिक मार्गभन्दा बढी सामाजिक प्रभाव सिर्जना गर्ने कुरा उल्लेख गर्नुभयो।

त्यसपछि प्राविधिक सत्र–१ सञ्चालन गरिएको थियो। यस सत्रको अध्यक्षता आईएमाई भुवनेश्वरका प्रा. डा. मणित मिश्रा र सह–अध्यक्षता बिरला ग्लोबल विश्वविद्यालयका एसोसिएट प्रोफेसर डा. स्निग्धा मोहापात्राले गर्नुभयो। यस सत्रमा पाँचवटा अनुसन्धानपत्र प्रस्तुत गरिएका थिए, जसले आधारभूत नवप्रवर्तन, ग्रामीण उद्यमशीलता, वित्तीय समावेशीकरण तथा उदीयमान अर्थतन्त्रमा डिजिटल रूपान्तरणजस्ता विषयहरूमा केन्द्रित थिए । प्रस्तुतिहरूले किसान उत्पादक संस्थाहरू, सहकारी आपूर्ति शृंखला वित्त, हस्तकलाकारहरूमा फिनटेकको प्रयोग, महिला–नेतृत्वका ग्रामीण सूक्ष्म, साना तथा मझौला उद्योगहरू तथा इन्डस्ट्री ४.० प्रविधिहरूले समावेशी र दिगो विकास प्रवर्द्धनमा खेल्ने भूमिकालाई उजागर गरेका थिए । यससँगै सम्मेलनको पहिलो दिनको कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो ।

दोस्रो दिनको कार्यक्रम प्राविधिक सत्र–२ र ३ सँगै सुरु भएको थियो । प्राविधिक सत्र–२ को अध्यक्षता योजना, विकास तथा अनुगमन निर्देशनालय, मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय, सुर्खेत, नेपालका कार्यकारी निर्देशक डा. विष्णु कुमार खड्काले गर्नुभएको थियो भने सह–अध्यक्ष अलुम्नी एन्ड स्टुडेन्ट अफेयर्स बिरला ग्लोबल विश्वविद्यालय, भुवनेश्वरका डिन डा. अनुबा राय हुनुहुन्थ्यो । यस सत्रमा ११ वटा अनुसन्धानपत्र प्रस्तुत गरिएका थिए, जसले दिगोपनका लागि उच्च शिक्षा, स्व–सहायता समूह, मिसन शक्ति तथा महिला उद्यमशीलता जस्ता विषयहरूमा केन्द्रित थिए।

प्राविधिक सत्र–३ को अध्यक्षता अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध निर्देशनालय मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय, सुर्खेत, नेपालका कार्यकारी निर्देशक डा. यदु प्रसाद ज्ञवालीले गर्नुभएको थियो भने सह–अध्यक्ष अनुसन्धान तथा विकास, बिरला ग्लोबल विश्वविद्यालयका डिन प्रा. डा. अर्चना चौधरी हुनुहुन्थ्यो । यस सत्रमा नौवटा अनुसन्धानपत्र प्रस्तुत गरिएका थिए, जसले दिगोपन, प्राविधिक नवप्रवर्तन, ग्रामीण विकास तथा उच्च शिक्षाको नीतिमा केन्द्रित चर्चा गरेका थिए ।

यी सत्रहरूपछि “सार्वजनिक मूल्यका लागि नवप्रवर्तन पारिस्थितिकी तन्त्र” विषयमा प्यानल छलफल आयोजना गरिएको थियो। यस सत्रको अध्यक्षता तथा सञ्चालन सम्मेलन अध्यक्ष डा. सुवेन्दु प्रतिहारीले गर्नुभयो । ब्रिगेडियर डा. डी.बी. पाणि, स्टार्टअप तथा एमएसएमईका रणनीतिक सल्लाहकारले विद्यार्थीहरूलाई सकारात्मक सोच राख्न र सरकारले उपलब्ध गराएका अवसरहरूको अधिकतम उपयोग गर्न प्रेरित गर्नुभयो। साथै कठिन परिस्थितिहरू सामना गर्न नेतृत्व सीप विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता उल्लेख गर्नुभयो ।

श्री झाँसी गोर्ला, वरिष्ठ परियोजना प्रबन्धक, अर्न्स्ट एन्ड यङ ले नवप्रवर्तन क्षेत्रमा रहेको अन्तरबारे चर्चा गर्दै अधिकांश नवप्रवर्तनहरू विघटनकारी प्रविधिमा केन्द्रित भए पनि आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा गर्ने दिशामा अझै ध्यान दिनुपर्ने बताउनुभयो। उहाँले सरकारले बनाएका नीतिहरूले आधारभूत नवप्रवर्तनलाई उच्च स्तरमा पुर्‍याउन कसरी सहयोग पुर्‍याउन सक्छन् भन्ने विषयमा पनि प्रकाश पार्नुभयो ।

ओडिशा ई–गभर्नमेन्ट फाउन्डेसनका राज्य प्रमुख श्री सुब्रत कुमार बिस्वालले उत्पादनभन्दा बढी प्रक्रियागत तथा मोडेल–आधारित नवप्रवर्तनमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउनुभयो । लेफ्टिनेन्ट कर्नेल दीप प्रधान, अतिरिक्त अधिकृत, इन्फ्यान्ट्री ट्रायल्स एन्ड डेभलपमेन्ट युनिट, इन्फ्यान्ट्री स्कुल, एमएचओडब्ल्युले रक्षा क्षेत्रमा हुने नवप्रवर्तनले सार्वजनिक मूल्य सिर्जनामा कसरी योगदान पुर्‍याइरहेको छ भन्ने विषयमा चर्चा गर्नुभयो। साथै स्वदेशमै निर्माण गरिएका हतियारहरू विदेशी मुलुकबाट आयात गर्दा लाग्ने लागतको करिब पाँचौँ भाग मात्र खर्च हुने तथ्य पनि प्रस्तुत गर्नुभयो ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनको समापन समारोहमा मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका रजिस्ट्रार प्रा. डा. शोभाखर कँडेलज्यू, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध निर्देशनालयका कार्यकारी निर्देशक डा. यदु प्रसाद ज्ञवाली, योजना विकास तथा अनुगमन निर्देशनालयका कार्यकारी निर्देशक डा. विष्णु कुमार खड्का, उपकुलपति कार्यालयका सचिवालय प्रमुख एवम् व्यवस्थापन केन्द्रीय विभागका विभागीय प्रमुख उपप्राध्यापक खेमराज रावतलाई मायाको चिनो सहित सम्मान गरिएको थियो ।

मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका तर्फबाट कार्यपत्र प्रस्तोताका रूपमा उपप्राध्यापकहरू बेद प्रकाश ढकाल र हरेन्द्र केसीले उत्कृष्ट कार्यपत्र प्रस्तोता पुरस्कार र सम्मान पत्र प्रदान गरिएको थियो । साथै उपप्राध्यापकहरू गीताराम ढकाल, आशिष बराल, रमेश प्रसाद गौतम र स्ववियु अध्यक्ष विवेक खड्का लगायतले कार्यपत्र प्रस्तुतीकरण गरेका थिए । उक्त सम्मेलनको समापनपछि बसेको दुवै विश्वविद्यालयका उपकुलपति सहितका पदाधिकारी र सम्मेलन आयोजक समितिका उपलब्ध संयोजक एवं सदस्यहरूको बैठकले मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय र बिरला विश्वविद्यालय उडीसाको संयुक्त आयोजनामा नेपालको सुर्खेतमा २०२६ अप्रिल २४–२६ मा आयोजना हुन गइरहेको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सक्रिय सहभागिता सहित सफल बनाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका थिए ।

सम्बन्धित खवर